320 Tütün Bağımlılığının Sağlık Üzerine Etkileri

Tütün Bağımlılığının Sağlık Üzerine Etkileri

Sigaranın yol açtığı sağlık sorunlarının ne denli fazla olduğunu biliyoruz. Bu ders sigaranın yol açtığı başlıca mortalite ve morbidite nedenleri ile ülkemizdeki verileri içermektedir. Ayrıca sigaranın bırakılmasının sağlık üzerine faydalarını da tekrar hatırlayacağız.

Bu dersin hazırlanmasında temel olarak aşağıdaki metinlerden yararlanılmıştır. Türkiye verileri için Refik Saydam Hıfzısıhha Mektebi tarafından yapılan Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması verileri temel alınmıştır.

Dersin hazırlanmasında faydalanılan kaynaklar   1. U.S. Department of Health and Human Services. The Health Consequences of Smoking: A Report of the Surgeon General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 2004.
2. McEwen A, Hajek P, McRobbie H, West R. Manual of Smoking CessationA Guide for Counsellors and Practitioners. Blacwell Publishing, London, 2006.
3. Jarvis MJ.  Why people smoke. BMJ 2004;328;277-279
4. Sağlık Bakanlığı, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması, Hastalık Yükü Final Rapor, 2004, Ankara

///
Sigara içmenin zararları nelerdir?

Sigara içme ile hastalık ve ölüm oranları arasındaki doğal bağlantı günümüzde kesin olarak gösterilmiştir. Daha da önemlisi, hayatının geç döneminde bile olsa, sigarayı bırakmak sigara içenlerdeki erken ölüm riskini azaltır, kişinin sağlığını iyileştirir.
Sigara dumanının çoğu toksik, karsinojenik ve mutajenik olduğu bilinen 4.000’den fazla kimyasal madde içerdiğini biliyoruz. Sigara içicileri nikotin bağımlılığı nedeniyle sigara içme arzusu duyar, ancak zararın büyük kısmı yanan tütünden çıkan katran ve gazlardaki diğer kimyasal maddelerden kaynaklanır.
Sigarada bulunan kimyasalların kullanım alanları
 
Hayatının geç döneminde bile olsa, sigarayı bırakmak sigara içenlerdeki erken ölüm riskini azaltır, kişinin sağlığını iyileştirir.
 
Sigaraya bağlı mortalite
Sigara içimi Türkiye’de her yıl yaklaşık 100,000 kişinin ölümünden sorumludur. Uzun süredir düzenli sigara içicisi olanların yaklaşık ½ - 2/3’ü sigara içiciliği nedeniyle erken ölür. Sigara içicileri içmeyenlere göre hayatlarını ortalama 20 yıl daha erken kaybederler. 40 yaşından sonra sigara içilen her yıl için yaşam beklentisi 3 ay kısalmaktadır.
Ülkemizdeki akciğer kanseri, üst aerodigestif kanserler ve KOAH’a bağlı erkek ölümlerinin büyük çoğunluğu sigaraya atfedilebilir (Sırasıyla %88, %62 ve %76).
 
///
Sigaranın yol açtığı mortalite ve morbiditeyi gözden geçirelim.
 
Akciğer Kanseri
sigara üretimi ve satışından önce hemen hemen hiç duyulmamışken, 20. yy’nin başında ise sık görülmeye başlamıştır. Sigara içen kişinin akciğer kanseri riski içmeyene göre 15 kez fazladır ve risk zamanla artar. Akciğer kanseri riski içilen günlük sigara sayısı ve içme süresi ile de ilişkilidir. Türk Toraks Derneğinin yürüttüğü “Akciğer Kanseri Harita Çalışması”na göre, ülkemizde her yıl 18.479 yeni akciğer kanseri tanısı konuyor ve sigara %91.5 ile akciğer kanserine yol açan nedenlerin birinci sırasında yer alıyor.
 
Kardiyovasküler hastalıklar ülkemizde ölüm nedenlerinin başında gelir ve sigaraya bağlı ölüm nedenleri içinde de ilk sıradadır. Ortalama bir içicinin kalp hastalığı riski hiç sigara içmemiş birine göre yaklaşık 2 kat fazladır. Kalp damar hastalıklarına yakalanma riski hafif sigara içicileri için bile vardır, risk toplamda ne kadar dumana maruz kalındığıyla orantılıdır. Pasif içicilerde kalp hastalıklarına bağlı ölümler %30 artış gösterir.
 
Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) çoğunlukla sigara içmekle ilişkilidir, hem kronik bronşit hem de amfizemi kapsar. Ana hava yolları, periferal hava yolları, alveoller, kapiller damarlar ve immün sistemdeki değişikliklerin bir sonucudur. 2000 yılında Türkiye’de sigara kaynaklı KOAH nedeniyle 12.902 ölüm gerçekleşmiş ve sigara KOAH’ın en önemli nedeni olarak belirlenmiştir. Tiryakiler sıklıkla tiryaki öksürüğünden bahsederler; bu çoğu zaman KOAH’ın bir işaretidir ve bu grup hastaların ne kadar zarara uğradığını görmek için solunum fonksiyon testi yaptırılabilir.
 
Tüberküloz ve sigara: Tüberküloz gelişimini kolaylaştıran faktörler arasında sigara içimi diğer faktörlerden bağımsız olarak yer alır. Tüberkülin pozitifleşmesinin sigara içenlerde içmeyenlere göre daha fazla olduğu da gösterilmiştir. Tüberküloz gelişimi ve sigara içimi arasında güçlü doz cevap ilişkisi olduğu ve sigara içenlerde basil pozitif akciğer tüberkülozu oluşma riskinin içmeyenlere göre daha fazla olduğu gösterilmiştir. Tüberküloz gelişiminde sadece aktif sigara içiciliği değil, pasif sigara içiciliği de etkilidir. Pasif sigara dumanına maruz kalan çocuklarda tüberküloz gelişme riskinin daha fazla olduğu bildirilmiştir. Sigara içimi sadece tüberküloz oluşmasına değil tüberküloz mortalitesi üzerine de etkilidir. Hindistan'da yapılan bir çalışmada 25-69 yaş arasındaki popülasyonda mortalite nedenleri araştırılmıştır. Sigara içenlerde içmeyenlere göre medikal ölüm sebebleri 2 kat daha fazla bulunmuştur. Medikal ölüm sebepleri arasında solunum sistemi infeksiyonları 3. sırada bulunmuş ve en sık ölüme yol açan hastalık olarak da tüberküloz saptanmıştır. Tüberküloz ölümlerinde sigara içimine atfedilen risk %61 bulunmuştur.
Sigara tüberküloz gelişimini kolaylaştırır ve güçlü doz cevap ilişkisi vardır. Tüberkülin pozitifleşmesi ve basil pozitif akciğer tüberkülozu sigara içenlerde daha fazladır. Pasif sigara dumanına maruz kalan çocuklarda tüberküloz gelişme riski daha fazladır.
 
Hayati tehlike yaratan diğer hastalıklar: Sigara içimi akciğer kanserinden başka birçok kanserle ilişkilidir. Sigaradaki kanserojenler sindirilir, dağılır, vücutta elimine edilir ve bu süreç boyunca da kansere yol açar. Sigara ayrıca kanserojen olmayan fakat duodenum ve mide ülserleri gibi hayati tehlike yaratan hastalıklara da neden olmaktadır.
 
ANIMSAYALIM
: Ülkemizde akciğer kanserine yol açan nedenler arasında sigara birinci sıradadır (%91.5) KVH’ye yakalanma riski hafif sigara içicileri için bile yüksektir, risk toplamda ne kadar dumana maruz kalındığıyla orantılıdır.
Sigara KOAH’ın en önemli nedenidir. KOAH’a bağlı mortalite de çoğunlukla sigara ile ilişkilidir. Aktif veya pasif sigara içimi tüberküloz gelişimi riski ile doğrudan ilişkilidir ve tüberküloz ölümlerinde sigaraya atfedilen risk %61 bulunmuştur. Sigara içimi birçok kansere, kanserojen olmayan fakat duodenum ve mide ülserleri gibi hayati tehlike yaratan hastalıklara ve bunlara bağlı mortaliteye neden olmaktadır.

///
Sigaraya Bağlı Morbidite
 
Çoğu sigara içicisinden aşağıdakine benzer bir cümle duyabilirsiniz “Valla büyük halam ömrü boyunca sigara içti ama epey de uzun yaşadı. Zaten hepimiz ölmeyecek miyiz?”.
Uzun süreli sigara içicilerinin yaklaşık üçte birine yakını sigaranın yol açtığı erken ölümlerden kurtulabilir, fakat sigaranın hasta edici etkilerinden kurtulamaz. Sigara içiciliği pek çok maluliyete neden olur.

Sigaraya bağlı hayati tehlike arz etmeyen hastalıklar:
Kronik içiciler, başka her şey aynı iken, yaşlılıkta görüleceğini düşündükleri hastalıklarla erken yaşlarda karşılaşabilirler. Sigara içmek akciğer fonksiyonlarına, dolaşım sistemine ve bağışıklık sistemine zarar verir. Sigara yaşa bağlı sağırlık ve körlük gibi ölümcül olmayan ama insanı güçten düşüren hastalıklarla ilişkilidir; sigara ayrıca ciltte kırışıklığa ve içenlerin daha yaşlı görünmesine neden olur.
 
Sigara ile ilişkili hayati tehlike arz etmeyen hastalıklar şunlardır: 
   • Yaşa bağlı işitme kaybı
   • Kronik bel ve boyun ağrısı
   • Katarakt
   • Soğuk yaralanmaları
   • Crohn hastalığı 
   • Diyabet 
   • Erektil disfonksiyon 
   • Dişeti hastalıkları 
   • Maküler dejenerasyon 
   • Osteoartrit, osteoporoz 
   • Romatoid artrit ve 
   • Cilt kırışıklıkları. 
 
Bundan başka sigara içenlerin cerrahi sırasında anestetik problemlerle karşılaşma riski artar, operasyon sonrası yara iyileşmesi yavaşlar ve sigara içenler cerrahi sonrası komplikasyonlara sigara içmeyenlerden daha dayanıksızdır.

ANIMSAYALIM: Sigara içicileri erken ölümden kurtulsa bile, sigara içmek pek çok maluliyete neden olur. Önceden sigara içip bırakmış olanlar yalnızca daha uzun bir yaşam süresi değil aynı zamanda daha sağlıklı bir yaşam beklentisine sahiptir. Kronik içiciler, yaşlılıkta görülmesini bekledikleri hastalıkları sigara içmeyenlerden daha erken yaşayabilirler. Sigara içenlerde anestetik problemler ve yara iyileşmesi daha yavaştır.

///
Sigara ve akıl sağlığı
 
Akıl sağlığı problemi olan kişilerin büyük çoğunluğu sigara içmektedir. Sigara ile başta duygulanım bozuklukları, şizofreni ve alkol ve ilaç bağımlılığı gibi bir dizi psikiyatrik bozukluk arasında güçlü bir ilişki bulunduğu bilinmektedir. Bu ilişkinin doğası henüz aydınlatılmamıştır. Sigaranın bu durumlara yol açıp açmadığı veya alevlendirip alevlendirmediği, bu durumların hastalıkların sigara içmesine yol açıp açmadığı veya altta yatan ortak bir neden olup olmadığı kanıtlanmamıştır. Duygulanım durumundaki azalmanın kendisi de bir yoksunluk belirtisidir ve sigarayı bırakmayı takiben majör depresyon bildirilmektedir. Ancak Korhonen ve arkadaşlarının 2007 yılında yayınladığı çalışmada, Finlandıya’lı ikizlerin uzun süreli takip edildiği kohortta sigara içenlerde depresyon riskinin hiç sigara içmeyenlerden daha fazla olduğu gösterilmiştir. 
 
Hem sigara içenler, hem de içmeyenler arasında, sigaranın stres ve anksiyeteyi yenmeye yardımcı olduğu yönünde yaygın bir inanış vardır. Oysa eldeki kanıtlar sigaranın stresi azaltmaya yardımcı olmadığını, aksine stres ve anksiyete seviyelerinde sigara bırakıldığında gerçek bir azalma sağlanabileceğini işaret etmektedir.
 
Üreme sağlığı: Sigara içmek hem erkekte hem kadında fertiliteyi azaltır. Bu erkek içicilerde sperm sayısının düşmesi, kadınlarda ise hormonal etkilerle ilişkilidir. Sigara içenlerde gebe kalmak için bir yıllık bir uğraş süresi, içmeyenlere göre üç kat daha fazladır. Gebelik sırasında içilen sigaranın hem anne karnındaki bebeğe, hem yenidoğana, hem de anneye zarar verdiğini biliyoruz. Sigara içmenin doğum öncesinde, doğum sırasında ve doğum sonrasındaki sağlığa zararlı etkileri şunlardır: Spontan düşükler, plasenta abrapsiyo, plasenta previa, ektopik gebelik, erken membran rüptürü, açıklanamayan fetus ölümleri, düşük doğum ağırlığı, ani bebek ölümü sendromu, bebeklerde solunum problemleri, yetişkinlik dönemlerinde artmış kardiyovasküler hastalık riski, entelektüel gelişim bozukluğu.

Çevresel Sigara Dumanı: Sigara dumanına maruziyet, sigara içmeyenler için nadir bir durum değildir. Evde, işte, sosyal ortamlarda ve kamusal alanlarda maruz kaldıkları sigara dumanı sigara içmeyenler için risk yaratır. Ebeveynleri sigara içicisi olan çocuklarda solunum yolu hastalıkları ve kulak enfeksiyonları riski artar. Pasif içicilerde solunum yolu hastalıkları, akciğer kanseri ve koroner kalp hastalığı riski artar.

ANIMSAYALIM: Sigara içmek hem erkekte hem kadında fertiliteyi azaltır. Gebelik sırasında içilen sigara hem anne karnındaki bebeğe, hem yenidoğana, hem de anneye zarar verir. Sigaranın bırakılması, gebelikle ilgili riskleri azaltır.Türkiye’de yılda yaklaşık 10.000-15.000 kişinin evde veya işyerindeki “pasif içicilik” nedeniyle öldüğü tahmin edilmektedir.

///

Sigarayı bırakma faydaları olarak hastalarımıza neler söyleyebiliriz?

Sigarayı bıraktıktan sonra, vücutta ve hastalık risklerinde çeşitli değişimler olur. Bu değişimler son sigaradan sonra geçen zamanla ilişkilidir.
 
Sık karşılaşılan bir soru: “Bu vakitten sonra sigara bırakmanın ne faydası olacak?”
Sigarayı bırakmak, bir kişinin şimdi ve gelecekte sağlığının geliştirilmesi için yapabileceği en önemli şeydir. En büyük fayda, sigaraya bağlı bir hastalığı olmayıp 35 yaşından önce sigarayı bırakanlarda elde edilmektedir; bu kişilerde yaşam beklentisi normal olabilmektedir. Ancak bırakmanın faydası bununla sınırlı değildir. Yaşamının daha ileri dönemlerinde sigara bırakıldığında, 70’ler bile olsa, yaşam beklentisinde belirgin düzelme beklenebilir.

Sigara bırakıldığında sağlık durumundaki yararlı değişiklikler (Action on Smoking & Health (ASH) raporundan uyarlanmıştır)
   •  24 saat Akciğer mukus ve diğer sigara artıklarını temizlemeye başlar.
   •  48 saat Karbonmonoksit vücuttan atılır. Koku ve tat alma duyusu belirgin şekilde düzelir.
   •  72 saat Nefes almak kolaylaşır. Bronşlar gevşer ve enerjileri artar.
   •  2 – 12 hafta Dolaşım düzelir.
   •  3 - 9 ay Akciğer fonksiyonları %10’a yakın arttığı için öksürük, hırıltı ve nefes problemleri düzelir.
   •  1 yıl Kalp krizi riski yarıya iner.
   •  10 yıl Akciğer kanseri riski yarıya iner.
   •  15 yıl Kalp krizi riski hiç sigara içmemiş birinin risk düzeyine düşer.

ANIMSAYALIM: Sigarayı bırakmak, bir kişinin şimdi ve gelecekte sağlığının geliştirilmesi için yapabileceği en önemli şeydir. En büyük fayda, sigaraya bağlı bir hastalığı olmayıp 35 yaşından önce sigarayı bırakanlarda elde edilmektedir; ancak 70’lerde bile bırakılsa, yaşam beklentisinde belirgin düzelme beklenebilir.

///

Akciğer kanseri ve sigara bırakmanın faydaları: Eskiden sigara içicisi olanların akciğer kanseri gelişme riski halen sigara içicisi olanlardan belirgin şekilde azdır. Eskiye ait sigara maruziyetleri olmasına rağmen, eskiden içici olanlarda sigarayı bırakma süresi arttıkça akciğer kanseri geliştirme riskindeki düşüş de belirginleşmektedir. Sigara içtikleri dönemlerde daha az sıklıkta, daha yüzeysel nefeslerle ve daha az sayıda sigara içenlerde, riskteki bu düşüş daha büyüktür.
Eskiden sigara içicisi olanların akciğer kanseri gelişme riski, halen sigara içicisi olanlardan belirgin şekilde azalır.

Kardiyovasküler hastalıklar ve sigara bırakmanın faydaları: Eskiden sigara içicisi olanların koroner kalp hastalığı riski, halen sigara içicisi olanlara göre daha düşüktür. Sigarayı bıraktıktan sonra geçen yıllar arttıkça kardiyovasküler hastalıklardan ölme riski de azalır. Kardiyak bir olaya bağlı ani ölüm riski sigarayı bıraktıktan sonraki 12 ay içinde bile azalır. Eskiden sigara içicisi olanlar arasında felç gibi serebrovasküler hastalık riski, halen sigara içicisi olanlara göre belirgin derecede düşüktür.
Sigarayı bıraktıktan sonra geçen yıllar arttıkça, kardiyovasküler hastalıklardan ölme riski de azalır.

Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) ve sigara bırakmanın faydaları: Sigarayı bırakmak KOAH’tan ölme riskini, sigara içmeye devam edenlerle karşılaştırıldığında belirgin şekilde azaltır. Fakat bırakmanın üzerinden 20 veya daha fazla yıl geçmiş bile olsa asla hiç içmeyenlerin düzeyine düşmez. KOAH hastaları için sigaranın bırakılması, akciğer fonksiyonlarındaki baş aşağı gidişin önlenmesinde, öksürük ve nefes darlığı gibi solunum semptomlarının azalmasında neredeyse anında görülen bir etkiye sahiptir.
///

Hayati tehlike yaratan diğer hastalıklar ve sigara bırakmanın faydaları: Sigarayı bırakmaya bağlı olarak ölüm riskindeki azalma akciğer kanseri, kalp damar hastalıkları ve KOAH ile sınırlı değildir. Sigarayı bırakmak üst solunum yolu, özefagus, mesane ve prostat kanserlerinden ölüm riskinde içmeye devam edenlere göre belirgin bir azalma sağlar. Myeloid lösemi, böbrek ve mesane kanserleri gibi pek çok primer kanser riskinde de küçük ama anlamlı düşüşler bildirilmektedir. Eskiden sigara içicilerinde peptik ülsere bağlı ölüm riski, halen sigara içicisi olanlara göre %50 daha azdır. Sigarayı bırakmanın duodenal ülserlere bağlı ölüm riski üzerindeki olumlu etkileri ve rahim ağzı anormalliklerinin gerilemesiyle sonuçlandığı da gösterilmiştir.

Sigarayı bırakmak pek çok kanser ve bunlara bağlı mortalite riskinde anlamlı düşüş sağlar, peptik ülsere bağlı ölüm riski ve rahim ağzı anormalliklerinde gerileme sağlar.

Üreme sağlığı ve sigara bırakmanın faydaları: Sigaranın hamileliğin 30. haftasından önce bırakılması yenidoğan bebeklerin düşük doğum ağırlığı, erken doğum ve ani bebek ölümü sendromu riskini bırakmayanlara göre azaltır. Daha önceden sigara içmiş olanların, plasenta previa veya abrupsiyo plasenta gibi, doğum komplikasyonlarını yaşama olasılığı, sigara içmeye devam eden gebelerle karşılaştırıldığında, daha düşüktür. Sigaranın bırakılması, gebelikle ilgili sağlık risklerini azaltır.

Ruh sağlığı ve sigara bırakmanın faydaları: Depresyon hikayesi olup sigarayı bırakanların depresif semptomlarının kötüleştiğini gösteren bazı kanıtlar bulunmaktadır, ama başka çalışmalarda, sigarayı bıraktıktan sonraki depresyon epizodlarının, halen içildiği döneme göre daha sık olmadığı gösterilmiştir.  Sigarayı bırakmış olanların, halen içmekte olanlara göre ruh sağlıklarının daha iyi olduğunu gösteren açık kanıtlar bulunmaktadır.

Sigaranın bırakılmasının morbidite üzerine etkisi: Sigaranın bırakılması yalnızca yaşama yıllar eklemez, yıllara da yaşam ekler. Önceden sigara içip bırakmış olanlar yalnızca daha uzun bir yaşam süresi değil aynı zamanda daha sağlıklı bir yaşam beklentisine sahiptir. Sigarayı bırakanlar halen sigara içenlere göre, daha az hasta olmakta ve işlerinden daha az geri kalmaktadırlar.

///

Sigara içmenin koruyucu etkileri yok mudur?
Sigara içmenin dopaminerjik ve immunsupresif etkileri nedeniyle bazı hastalıklarla negatif ilişkide olduğu düşünülmektedir.
Sigara içme ile Parkinson hastalığı riski arasında, çok büyük ihtimalle nikotinin dopaminerjik etkileri nedeniyle, negatif bir ilişki bulunmaktadır. Sigara içmenin, muhtemelen kalın barsaktaki mukus ve prostaglandin değişiklikleri ve bağışıklık sisteminin baskılanmasına bağlı olarak, ülseratif kolite karşı da koruyucu bir etkisi var gibi görünmektedir. Ayrıca, pre-eklampsi oranları sigara içmeyenlerde, içenlere göre daha yüksek olmaktadır, ama sigara içen pre-eklampsi hastalarında plasenta abrupsiyo ve çok düşük doğum ağırlıklı bebek oranları daha yüksek oranlarda görülmektedir. Elbette, sigara içmeye devam etmenin sağlık riskleri, koruyucu etkilerine göre çok daha ağır basmaktadır.


ANIMSAYALIM: Sigara içmeye devam etmenin sağlık riskleri, koruyucu etkilerine göre çok daha ağır basmaktadır.