210 Tütün Kontrol Yöntemleri

Tütün Kontrolü Yöntemleri

Bu metinde tütün kontrolü ile ilgili temel konu başlıklarını sizinle paylaşmayı hedefledik. Metinde tütün kontrolü ile ilgili akla gelebilecek temel soruları ve bu soruların cevaplarını bulacaksınız.  Amacımız “Tütün kontrolü nedir?” sorusuyla başlayarak tütün kontrolünün tanımı, ülkemizde ve dünyadaki tütün kontrol programları ve yasal mevzuatlar ile ilgili temel bilgilerimizi gözde geçirmektir.

Bu dersin hazırlanmasında faydalanılan kaynaklar

Bu dersin hazırlanmasında aşağıdaki kaynaklardan faydalanılmıştır.   

   1. Akçay Ş. Tütün Kontrolü. Türk Toraks Derneği Okulu 2007 
   2. Tobacco Control in Developing Countries Editors: Prabhat Jha and Frank Chaloupka. The World Bank, 2000
   3. The European Tobacco Control Report 2007. WHO, Copenhagen, 2007
   4. Karlıkaya C. Tütüne Bağlı Hastalıklar ve Tütünün Kontrolü. 
   5. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ulusal Tütün Kontrol Programı, Ankara, 2006


///
1. Tütün kontrolü ne demektir?
Tütün kontrolü, bir toplumun tütün kullanımını azaltmak (olanaklı ise yok etmek), tütün kullanmayanların başlamasını engellemek ve ikinci-el (pasif) tütün dumanından zarar görmesini önlemek, özetle tütünden doğacak zararlara karşı toplum sağlığını korumak amacıyla geliştirilen stratejileri kapsar.

Nicotina tabacum. Çiçek açmış tütün çiçeği

Tütün kontrolü, tütünden doğacak zararlara karşı toplum sağlığını korumak amacıyla geliştirilen tüm stratejileri kapsar

2. Tütün kontrolünün klinik uygulamada faydası nedir?
Tütün kontrolü öncelikle tütün ve tütün ürünlerinin insan sağlığına olan kötü etkilerini gidermeyi amaçlamaktadır. Bu sayede doktorlar sigara kaynaklı solunum yolu hastalıkları, kanserler, kalp-damar hastalıkları gibi sorunlarla daha az karşılaşırlar. Tütün kontrolünün bir diğer bileşeni de sigara bırakma hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve kolay ulaşılabilir olmasını sağlamaktır. 2002-2003 yılında New York genelinde yapılan tütün kontrolü uygulamaları sonucu sigara içenlerin yarıdan fazlasının sigarayı bırakmaya çalıştığı belirlenmiştir. 

Tütün kontrolü uygulamaları sonucu sigara içenlerin %11’i sigarayı bırakmış ve toplumun %46’sı çevresel tütün dumanına daha az maruz kaldıklarını belirtmişlerdir. Bu rakamların Türkiye verilerine uygulanması ve sigara içenlerin sayısında %10 azalma sağlanması, 1 milyon 700 bin kişinin sigara bağımlılığından kurtulması ve 850 bin erken ölümün önüne geçilmesi anlamına gelmektedir.

///
3. Tütün kontrolü için ben ne yapabilirim?

Tütün kontrolüne yönelik önlemler, mevcut ulusal sağlık yapılarının içerisine entegre edildiklerinde daha kalıcı olmaktadır. Toplum içindeki saygın konumları ve sağlık hizmetleri içindeki vazgeçilmez rolleri nedeniyle tüm sağlık çalışanları hem bireysel olarak hem de meslek kuruluşları aracılığıyla tütün kullanımının azaltılması çabalarına önemli katkıda bulunabilirler.

Sağlık çalışanlarının tütün kontrolündeki potansiyel rolleri şu başlıklarda özetlenebilir:
   • Rol modeli olabilirler
   • Klinik uygulamalarında sigara içiciliğini sorgulayıp bırakmayı destekleyebilirler 
   • Eğitimci olarak, tütün kontrolü ve sigara bırakma tedavilerinin tıp eğitimi programının içine yerleştirilmesinde görev alabilirler
   • Bilim insanı rolleri ile araştırmalarda ve tütün salgınının boyutlarının belirlenmesinde yer alabilirler
   • Liderlik yaparak yönetici oldukları kurumlarda tütün kontrolüne katkıda bulunabilirler
   • Fikir oluşturucu rolleri ile toplumda ve meslektaşları arasında tütün kontrolünün önemine ve tütün endüstrisinin aktivitelerine dikkat çekebilirler.

ANIMSAYALIM: Toplum içindeki saygın konumları ve sağlık hizmetleri içindeki vazgeçilmez rolleri nedeniyle tüm sağlık çalışanları hem bireysel olarak hem de meslek kuruluşları aracılığıyla tütün kullanımının azaltılması çabalarına önemli katkıda bulunabilirler.

///
4. Tütün kontrolü çalışmaları yeni mi başladı?

Günümüzde tütün kullanımı dünya genelinde en önemli sağlık sorunlarından birisi haline gelmiştir. 2005 yılında dünyada sigaraya bağlı hastalıklardan yaklaşık 5 milyon, ülkemizde ise 100.000 kişinin hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir. Bunun yanında tütün kullanımı, önlenebilir önemli bir halk sağlığı sorunudur. Bu nedenle tütün kontrolüne yönelik çalışmalar giderek hız kazanmaktadır. Tütün karşıtı yayınlar daha tütünün Amerika’dan Avrupa’ya geldiği ilk yıllarda yayınlanmaya başlanmıştır. Bunlardan ilki 1604 yılında İngiltere Kralı 1. James tarafından yazılan “A Counterblaste to Tobacco / Tütüne Karşı-saldırı”dır. Bu metinde tütünün, akciğere zararı, çevresel dumanın kötü etkileri, gözleri ve solunum yollarını tahriş edici etkilerinden bahsedilmektedir. 1. James'in sözleriyle tütün "Gözleri tiksindirici, burnu nefret ettirici, beyine zararlı, akciğerlere tehlikeli ve kara yapışkan kokusuyla insanı damgalayıcıdır."   

Daha önce de sigara kullanımının zararlı olduğuna dair bazı makaleler yazılmıştı ama 1950 yılında iki önemli çalışma yayınlandı: Wynder ve Graham isimli araştırmacılar “Journal of American Medical Association, JAMA”da yayınladıkları araştırmada sigara kullanımı ile akciğer kanseri arasında ilişki olduğunu rapor ettiler. Doll ve Hill ise “British Medical Journal”da  benzer sonuçları tıp dünyasıyla paylaştılar ve hemen arkasından İngiltere’de doktorlar arasında meşhur “İngiliz Doktorlar” araştırmasını başlattılar. Prospektif olarak sigara kullanımı ile çeşitli hastalıklar arasındaki ilişkinin izlendiği çalışmada ilk rapor 1964’de yayınlandı ve sigara içenlerde akciğer ve larenks kanseri ile kronik bronşit riskinin arttığı rapor edildi. Bu sonuç doğrultusunda tütün kullanımının zararlı olduğu görüşü resmi olarak ilk kez Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde Surgeon General (ABD Kamu Sağlığı Hizmetleri Birimi Başkanı) tarafından 1964 yılında yayınlanan raporda yer aldı. Böylece ABD ve bütün dünyada tütün kontrolü çalışmaları da başlamış oldu.

                 
            Doll ve Hill 1954 tarihli bu yayında sigaranın mortalite üzerine etkisi göstermişlerdir. 
            Sigaranın sağlık üzerine etkilerinin değerlendirilmesinde önemli köşe taşlarından olan   
            "British Doctors" çalışmasına 1951 yılında İngiltere'de çalışmakta olan 59.600   
            doktorun 41.024'ü katılmıştır

ANIMSAYALIM: Tütün kullanımının zararlı olduğu görüşü 1950'lerden itibaren kabul edilmeye başlandı.
/// 
5. Dünyada tütün kontrolü için bugüne dek ne tür çalışmalar yapıldı?
 
1964 yılında sigaranın akciğer kanseri ile olan ilişkisine dikkat çekildikten sonra konuya ilgi hızla arttı. Sigaranın sağlığa etkilerini araştıran çok sayıda çalışma yapıldı. Tütün kullanımının zararları ve korunma yollarının tartışılması amacıyla konferanslar ve toplantılar düzenlenmeye başlandı. “Dünya Tütün ve Sağlık Konferansı” ilk kez 1967 yılında New York’ta yapıldı. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 1970 yılındaki Genel Kurul toplantısı sırasında tütün kullanımının zararlarının önlenmesi gereğini işaret eden bir bildiri yayınladı.
 
DSÖ, tütün kontrolü önlemlerini iki büyük gruba ayırmaktadır.
   1. Tütün talebini azaltmayı amaçlayan önlemler
      a. Fiyat ve vergi önlemleri
      b. Çevresel sigara dumanı etkileniminden korunma
      c. Tütün ürünlerinin içeriklerinin düzenlenmesi ve açıklanması
      d. Paketleme ve etiketleme
      e. Eğitim, iletişim ve toplumsal duyarlılık oluşturma
      f. Tütün reklamları, promosyonları ve sponsorlukları ile ilgili kapsamlı yasaklar ve kısıtlamalar
      g. Tütün bağımlığının önlenmesine yönelik adımlar
   2. Tütün arzını azaltmayı amaçlayan önlemler
      a. Kaçakçılığın kontrolü

DSÖ 1980 yılındaki Dünya Sağlık Günü’nde “Sigara ya da sağlık” sloganını kullandı. 1988 yılından başlayarak da 31 Mayıs “Dünya Sigara İçmeme” günü olarak belirlendi. Her yıl 31 Mayıs günü için bir slogan belirlenmekte ve yıl boyunca bu slogan çerçevesinde etkinlikler düzenlenmektedir.

  
         Kaçakçılıkla mücadele en önemli tütün kontrol yöntemlerinden birisidir.

ANIMSAYALIM: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 1970 yılındaki Genel Kurul toplantısı sırasında tütün kullanımının zararlarının önlenmesi gereğini işaret eden bir bildiri yayınlamış, 1980 yılında Dünya Sağlık Gününde “Sigara ya da Sağlık” sloganını kullanarak dikkatleri yeniden sigara üzerinde odaklamayı başarmış ve üye ülkelerle birlikte 1988 yılında 31 Mayıs’ı “Dünya Sigara İçmeme Günü” olarak ilan ederek her yıl bu alanda çeşitli etkinliklerin yapılmasına öncü olmuştur.

///
6. Türkiye’de tütün kontrolü için bugüne dek ne tür çalışmalar yapıldı?
 
1924 yılında kurulan Tekel İdaresi yıllarca çiftçinin ürettiği tütünün tamamını satın alarak tütün üretimini planlamıştır. Türkiye’de tütün ve tütün mamullerinin üretimi ile satışının devlet tekelinde olması uzun yıllar tütün mamullerinin kullanımını arttırmaya yönelik reklam yapılmasını engellemiştir. Ancak bu süre içinde tütün kontrolü için özel bir çaba gösterilmemiştir.

1984 yılında çıkarılan bir yasa ile, yabancı sigaraların ithaline, yetki sadece Tekel’de olmak üzere izin vermiştir. Ancak 1986 yılında çıkan ve devlet tekelini kaldıran yasa, yabancı sigara firmalarına reklam yolunu açmış ve izleyen yıllarda sigara kullanımının hızla artmasına neden olmuştur.

ANIMSAYALIM: Türkiye’de tütün ve tütün mamullerinin üretimi ile satışının devlet tekelinde olması uzun yıllar tütün mamullerinin kullanımını arttırmaya yönelik reklam yapılmasını engellemiştir.

///
7. Türkiye’deki yasal düzenlemeler nelerdir?
 
Sağlık Bakanlığı tarafından 1987 yılında sigara kullanımı ile ilgili bir Danışma Kurulu oluşturulmuş ve sigara kontrolü ile ilgili bir yasa hazırlığına başlanmıştır. 1991 yılında ise bir yandan “Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Yasa” Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden geçerken bir yandan da yabancı sigara firmalarının Türkiye’de fabrika kurmasına imkan veren başka bir teklif kabul edilmiştir. “Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Yasa”, Cumhurbaşkanı tarafından ticari özgürlüklerin engellenemeyeceği gerekçesiyle veto edilmiş, diğer yasa ise onaylanmıştır. Hemen bir yıl sonra ise Sigara ile Mücadele I. Ulusal Kongresi yapılmıştır. Kongrede yapılan tartışmalar meyvesini vermiş ve 1995 yılında, pek çok kamu kurum ve sivil kuruluşun bir araya gelmesiyle Sigara ve Sağlık Ulusal Komitesi kurulmuştur. Komite daha önce veto edilen Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun üzerinde yeniden çalışmış ve TBMM’ne sevk etmiştir. TBMM’de 7 Kasım 1996 tarihinde kabul edilen kanun 26 Kasım 1996 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.


Sigaralar üzerindeki uyarı metinleri.

ANIMSAYALIM: 1991 yılında “Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Yasa”, Cumhurbaşkanı tarafından ticari özgürlüklerin engellenemeyeceği gerekçesiyle veto edilmiştir. Bu yasa Sigara ve Sağlık Ulusal Komitesinin çalışmaları sayesinde yeniden TBMM’ye sevk edilerek ancak 1996 yılında yürürlüğe girebilmiştir.

///
Yasa Ne Diyor?

"Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun"daki önemli maddeler şunlardır:
   •  Tütün mamüllerinin her türlü reklam ve tanıtımının yasaklanması
   •  Toplu taşıma araçlarında sigara içiminin kısıtlanması
   •  18 yaşından küçüklere sigara satışının yasaklanması
   •  Sağlık, spor ve eğitim tesislerinde sigara içiminin kısıtlanması
   •  Sigara paketlerinin üzerine sağlığa zararlı olduğuna dair uyarı yazılması
   •  Bütün televizyon kanallarının tütün kullanımın zararları ve korunma yolları konusunda ayda en az 90 dakika süreli eğitici yayın yapma zorunluluğu

Yeni Tütün Kontrol Yasası
8 Kasım 2007 tarihinde “Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun”un isminin “Tütün ve Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun” olarak değiştirilmesi TBMM Adalet Komisyonunda kabul edildi. Şu andan sonra süreç kanunun TBMM tarafından kabülü ve ardından Cumhurbaşkanı tarafından onayına sunulması olarak ilerleyecek. Gündelik uygulamada tam bir sınırlama gerçekleşmediği zaman (sigara içilen alanların içilmeyen alanlardan bütünüyle ayırımı gibi) tütün endüstrisinin bu tür sınırlamaları kolaylıkla aşabilmesi, kanundaki değişiklik ihtiyacının en önemli sebebini oluşturuyor.

Yeni yasa ne getirdi?
Yeni yasa teklifindeki başlıca değişiklikler aşağıda özetlenmiştir.
 
Madde2:
Resmi ve özel kurumların ve işyerlerinin her türlü kapalı alanlarında her ne surette olursa olsun tütün ve tütün ürünleri içilemez.     
   • İbadethaneler, 
   • Okul öncesi özel eğitim, ilk öğretim ve orta öğretim kurumları, 
   • Sağlık kurum ve kuruluşları, 
   • Çocuklara yönelik sosyal hizmet kurumları ve eğlence yerlerinin kapalı ve açık tüm alanlarında tütün ve tütün ürünleri içilemez
   • Taksiler, toplu taşıma araçları ve bunların bekleme salonları, fuar, alışveriş merkezi, düğün salonu, kongre merkezi, konferans salonu, kafe, kahvehane, elektronik oyun merkezleri, bilardo-bowling-atari salonları gibi yerlerde tütün ve tütün ürünü içilemez.

Madde 3: Tütün ürünlerinin ve üretici firmalarının reklam ve tanıtımının yapılması yasaktır.
   • Tütün ürünlerinin ve üretici firmalarının, reklam ve tanıtımının yapılması yasaktır.
   • Tütün ürünleri üreten ve pazarlayan şirketler, hiçbir etkinliğe destek olamazlar.
   • Tütün ürünleri, televizyonlarda, dizilerde, film, müzik kliplerinde, sahne gösterilerinde rol gereği bile olsa kullanılamazlar.
   • Resmi üniforma ile çalışanlar bu üniforma ile kamuoyu önünde tütün ve tütün ürünleri içemezler

Madde 4: Tütün ve tütün ürünlerinin içilmesinin yasaklandığı yerlerde yasal düzenleme ve uyarıların gösterilmesi.
   • Sigara paketlerinin üzerine, %40’ından az olmayacak şekilde özel çerçeve içinde yazılı uyarılar, şekil, resim veya grafikler konulur.
   • Tütün ürünlerinin paketleri üzerinde, bu ürünlerin sağlığa etkileri, tehlikeleri veya emisyonları ile ilgili hatalı izlenim oluşturacak yanlış, eksik, aldatıcı tanımlama, marka, renk, figür veya işaret kullanılamaz.